भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा | आमच्या विषयी

आमच्या विषयी

भू.स.वि.यं. येथे आपले स्वागत आहे

इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट असोसिएशन आणि महाराष्ट्र सरकार यांच्यातील प्रकल्प करारानुसार राज्य भूजल एजंसीची स्थापना केली, विशेषत: भूजलावर आधारित लघु सिंचन योजनांच्या विकासासाठी. करारानुसार, १९७२ च्या दरम्यान राज्य सरकारने भूजल सर्वेक्षण विकास संस्था (जीएसडीए) स्थापन केली आहे.

भू..वि.यंविविध योजनांच्या माध्यमातून राज्यातील भूजलांच्या संसाधनांच्या अन्वेषण, विकास आणि वाढीशी निगडीत आहे. यात मुख्यतः पाणीपुरवठा केलेल्या भूजल स्रोतांचा शोध करून, भूजल पातळीसाठी कृत्रिम रिचार्ज प्रकल्प, विशिष्ट अभ्यास संबंधित ग्रामीण पाणी पुरवठा कार्यक्रमाअंतर्गत बोर विहिरी / ट्यूबवेलचे ड्रिलिंग, अल्पवहन सिंचन कार्यक्रमा अंतर्गत तांत्रिक मार्गदर्शन दिले जाते. भूजल उपस्थिती इत्यादीच्या तांत्रिक साहाय्याने विद्यमान भूजल संसाधनांचे संरक्षण करणे .

मानवजातीच्या अस्तित्वासाठी पाणी महत्वाची भूमिका बजावते. पिण्यासाठी, सिंचन आणि औद्योगिक वापरासाठी पाण्याची मागणी वेगाने वाढत आहे. वाढती मागणी देखील लोकसंख्या वाढीशी संबंधित आहे.

भारतामध्ये, डेक्कन ट्रॅप बेसाल्टिक रॉक मुख्यत्वे महाराष्ट्रात  ५००,००० किलोमीटर  किमी व्याप्त आहे आणि आंध्र प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि गुजरातमध्ये पसरते. पश्चिम राजस्थानमधील बोअरहोलमध्ये हे देखील आढळून येते. काही भागात वायूसिक नॉन-व्हसिक्यूलर प्रकार, मोठ्या, आडव्या प्रवाहामध्ये कमी उतार असलेल्यासह बंद असणारा प्रवाह बंद आहे. संयुक्त / फ्रॅक्चरिंग पॅटर्न्स आणि डाईट घुसखोर्या भू-जल हालचाली, आकृती आणि तीव्रता नियंत्रित करतात.

महाराष्ट्र राज्याच्या मोठ्या भौगोलिक क्षेत्रावर हार्ड रॉक व्यापलेले आहे. कठोर खडक (बेसलट + मेटामोर्फिक) राज्यातील 19%  क्षेत्राचा अंतर्भाव करतात, त्यांच्या प्रतिकूल हायड्रोजिओलॉजिकल कॉन्फिगरेशनमुळे भूजलाची उपलब्धता विकासाला प्राधान्य देणे.

राज्याच्या सुमारे / भौगोलिक क्षेत्राचा पाऊस पडतो आणि डीपीएपी क्षेत्र येतो ज्यामध्ये कमी पाऊस पडतो आणि अवकाशात वेळेत असमान वाटल्यामुळे बहुतेकदा दुष्काळाची परिस्थिती उद्भवते. महाराष्ट्र राज्याची विलक्षण भौगोलिक संरचना, भूगर्भाची घटना आणि हालचाली यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी, त्याची असंतुलित खडकाळ स्थूलता देखील महत्त्वाची भूमिका बजावते. वातावरणाचा परिणाम म्हणून विकसित होणारी दुय्यम porosity आणि सांधे / फ्रॅक्चर सारख्या स्ट्रक्चरल वैशिष्ट्ये मुख्य घटक आहेत ज्यावर भूजल उपलब्धता अवलंबून असते. काही भागात रेखांशाचा आणि डाईक देखील घटक नियंत्रित करत आहेत. बासमोल रॉक भूजल मध्ये मर्यादीत आणि अर्ध-मर्यादीत परिस्थितीमध्ये उद्भवते. पावसाच्या पाण्याच्या पातळीच्या चढ उतारांनंतर पूर्व आणि नंतरच्या काळात स्पष्ट दिसणारी उथळ पाण्याची भूकटी वेळोवेळी रीचार्ज केली जाते.

भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा (भू स वि यंचे कार्य आणि वाटचाल

१९७२ :  स्वतंत्र संचालनालय

१९७४ :  गावनिहाय सखोल भूजलशास्त्रीय सर्वेक्षणाची सुरुवात

१९७८ :  टंचाई निवारणासाठी पिण्याच्या पाण्याकरीता विंधण विहिर खुदाई कार्यक्रम

१९८३ :  टंचाई दरम्यान पिण्याचे पाणी पुरविण्यासाठी सर्वोच्च प्राथमिकता

१९८६ :  संशोधन आणि विकास कक्षाची स्थापना

१९८६ :  विशेष प्रकल्प विभाग स्थापना

१९९३ :  ग्राम विकास विभागाअंतर्गत काम केले

१९९३-९४ :  जलसंधारण विभागाच्या अंतर्गत काम केले

१९९४ :  पाणी पुरवठा आणि स्वच्छता विभागाकडे हस्तांतरित

१९९५ :  महाराष्ट्र भूजल (पिण्याच्या पाण्यासाठी विनियमनअधिनियम , १९९३ आणि नियम , १९९५ अंतर्गत तांत्रिक मार्गदर्शकाची भूमिका

१९९७ :  भूजल अधिनियम  १९९३ आणि नियम  १९९५ अंमलात आले.

२००० :  जलविज्ञान प्रकल्प सुरु

२००२ :  ७३ व्या दुरुस्तीनुसार पाणीपुरवठा संबंधित कार्यक्रम जिल्हापरिषदेला हस्तांतरीत करण्यात आले

२००३ :  तांत्रिक सेवा प्रदाता आणि सहभागी ग्रामीण मूल्यांकन कार्यकलाप सुरु झाले

२००४ :  माहितीशिक्षण आणि दळणवळण (IEC) क्रियाकलाप सुरु झाल्या

२००५ :   ग्रामीण स्तरावर पाण्याच्या ताळेबंदाची सुरूवात

२००६ :  महाराष्ट्र जलक्षेत्र सुधार प्रकल्पाचा आरंभ

२००७ :  जलविज्ञान प्रकल्प दुसरा टप्पा सुरु

२०१४ :  जल स्वराज्य प्रकल्प टप्पा सुरु झाला

२०१४ :  महाराष्ट्र भूजल (विकास व व्यवस्थापनअधिनियम २००९ अंमलात आला.

२०१५ :  आरोग्य विभागाकडील उप विभागीय प्रयोगशाळा भूसवियं कडे हस्तांतरीत.

२०१६ :  जलविज्ञान प्रकल्प टप्पा ३ सुरु झाला


भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेची कार्यालये

१. संचालनालय पुणे येथे राज्य स्तर

२. उपसंचालक विभागीय स्तरावर पुणेकोकण नाशिक औरंगाबाद , अमरावतीनागपूर

३ . वरिष्ठ भूवौज्ञानिक  उपअभियंता कार्यालयेजिल्हा स्तर

 

मनुष्यबळ

एकूण मंजूर पदे : २४६३

२. राज्य शासनाच्या निर्णयानुसार नोव्हेंबर २००० मध्ये विंधन विहिर आणि एसीबी युनिट्स जिल्हा परिषदेकडे, ८७९ पदांसह हस्तांतरीत करण्यात आली.

३. कर्मचारी वर्ग जिल्हा परिषदेकडे हस्तांतरीत करण्यात आले असले तरी त्यांचेप्रशासकीय नियंत्रण भू..वि.यं कडे आहे.

 

कर्मचारी आढावा

  • शासन निर्णय दिनांक ३० जून २००३ मंजूर पदे - १३६५
  • तांत्रिक पोस्ट - ८९२
  • बिगर तांत्रिक पोस्ट - ४७३


 जनादेश

पारंपारिकरित्यभू..वि.यं.ला तंत्रज्ञानाचा विकास आणि प्रसार करणे,भूगर्भीय संसाधनांचे वैज्ञानिक आणि शाश्वत विकास आणि व्यवस्थापनासाठी राष्ट्रीय आणि राज्य धोरणांचे अंमलबजावणीचे काम सोपवण्यात आले आहे.महत्वाचे म्हणजे,भू..वि.यं विविध संस्थात्मक अर्थसहाय्य योजनांनुसार गावपातळीवर सखोल भूजलशास्त्रीय सर्वेक्षण करते. तसेच भूजल पातळी आणि पाण्याची गुणवत्ता यांची महिती गोळा भूजल मूल्यांकन करण्यात येते,निष्कर्ष काढले जातात विश्लेषण करण्यात येते आणि प्रसार करण्यातयेतो.भूगर्भातील पाणी वापराचेनियमन करण्यासाठी आणि भूगर्भीय पाणी विकासविषयक कायद्यांचे शास्त्रीय आधारावर नियमन करण्यासाठी नियमितपणे भूजलाचे मूल्यांकन करण्यात येते.भू..वि.यं.दीर्घकालीन आधारावर भूजल संसाधनांच्या शाश्वततेसाठी कार्यरत आहे.तसेच महाराष्ट्र राज्यात भूजल कायद्याच्या अंमलबजावणीसाठी प्रमुख भूमिका बजावते.

 

क्षमता

भू..वि.यं कडे पूर्णतः सुसज्ज आणि प्रशिक्षित बहु-शिस्तबध्द मनुष्यबळ आहे यात  २२०० व्यावसायिक आणि सहाय्यक कर्मचारी आहेतयंत्रणेकडे भूजल शास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांना रिमोट सेन्सींग व जी आय एस बाबत चांगली माहिती आहेतसेच रसायनी, नकाशे तयार करणारेसर्वेक्षक असुन संगणकाचे  ज्ञान असलेले विशेषज्ञ आहेत. भू..वि.यं

कडे एक वेगळी अभियांत्रिकी शाखा आहे  भूभौतिक तज्ञ आहेत ज्यांचे भूजल विकासव्यवस्थापनसंरक्षण आणि कृत्रिम पुनर्भरण तंत्रांच्या उपाययोजना राबविण्यात

कौशल्य आहेभू..वि.यं कडे संकलित केलेला डेटा सेट मध्ये महाराष्ट्रमधील २५,००० गावांचे  १: १०,००० स्केल वर भूजल आणि भूगर्भीय नकाशे समाविष्ट आहे, जीआयएस

(layers) स्वरूपात डिजिटल डाटाबेस संपूर्ण महाराष्ट्र राज्याचा उपलब्ध आहेराज्याच्या बहुतांश गावांसाठी आधुनिक रिमोट सेन्सिंग साधने आणि स्वयंस्पष्ट माहिती देणारे नकाशे उपलब्ध आहेतयाशिवायभू..वि.यं कडे महाराष्ट्रातील विविध खडकातील जलप्रस्तर परिमाण जाणून घेण्यासाठी करण्यात आलेल्या ७,००० जलधर चाचण्यांचा मोठ्या प्रमाणात डाटा उपलब्ध आहे. ३९२० निरीक्षण विहिरींचे आणि ११५० पिझोमीटरचेमजबूत जाळे तयार करण्यात आलेले असुन ३२ वर्षांहून अधिक काळापासुन त्यातून

भूजल पातळी बाबतची माहिती संकलीत करण्यात येत आहेभूजल गुणवत्तेसाठी लाखो अधिक नमुन्यांची तपासणी करुन डेटाबेस तयार केला आहेप्रत्येक नमुन्याचे

पी.एचईसी, hardness, क्लोराईडकॅल्शियमसोडियमपोटॅशियमसल्फेटनायट्रेट आणि फ्लोराईड आणि लोहासारख्या विविध घटकांसाठीचे विश्लेषण केले  गेले आहे.

 

पायाभूत सुविधा

भू..वि.यं कडे सर्वोत्कृष्ट उपकरणे उपलब्ध आहेतभू..वि.यं कडे वेगवान डी.टी.एच., रोटरी आणि इन-वेल रिग उपलब्ध आहेतयाद्वारे अनुक्रमे कठीण खडक,गाळाच्या प्रदेशात व अस्तित्वातील विहिरींमध्ये खुदाई करणे सहज शक्य आहे .याशिवाय राज्यातील प्रादेशिक कार्यालयांमध्ये विंधण विहिरींचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी व त्यांची क्षमता वाढविण्यासाठी हायड्रो-फ्रॅक्चरिंग युनिट(जलभंजन यंत्रकार्यरत आहेतभू..वि.यं.च्या स्वतच्या लेव्हल II + केमिकल लॅब महाराष्ट्रातील विभागामध्ये असुन त्यात अत्याधुनिक साधनांचा (उपकरणांचावापर करुन पाणी गुणवत्तेच्या वाढत्या समस्यांचे निवारण करणे शक्य झाले आहेसर्व ३४ जिल्हे आणि राज्य पातळीवर नवीनतम 

पिढीतील संगणक आणि अत्याधुनिक समर्पित सॉफ्टवेअर उपलब्ध आहेआधुनिकतम भू-भौतिक साधनेज्यात रेजीस्टीव्हीटी मीटरव्हीएलएफ वाडीभूकंप एकक(Seismic unit) आणि डिजिटल लॉगर समाविष्ट आहेत.

 

भू..वि.यं.ची भूमिका

जवळजवळ  ८०% पिण्याच्या पाण्याचे स्त्रोत हे भूजलावर अवलंबून आहेत आणि यापैकी बहुतांश स्त्रोत पुनर्भरण क्षेत्र आणि साठवण क्षेत्रात आहेतभूजलांचा स्रोत हा अवकाशवेळ आणि खोली यांनी निश्चित असल्याने राज्यातील भूजलावर अवलंबून असलेल्या पिण्याच्या पाण्याच्या स्त्रोतांची शाश्वतता अत्यंत महत्त्वाची आहे.त्यामुळे शासनाने

स्त्रोत बळकटीकरणास व शाश्वत्तेस प्राधान्य देण्याचा निर्णय घेतला आहेम्हणूनच राज्यातील पिण्याच्या पाण्याच्या दृष्टीने भू..वि.यं ची भूमिका अतिशय महत्वाची आहे. गेल्या

४५ वर्षांपासूनभू..वि.यं विविध योजनांच्या माध्यमातून राज्यातील भूजल संसाधनांचा विकास आणि व्यवस्थापन करीत आहे.

 

समाजाला सुरक्षित आणि पिण्यायोग्य पाणी पुरवणे हाच भू..वि.यं चा मुख्य हेतू आहेयाबाबत भू..वि.यं द्वारा करण्यात आलेली कामे पुढीलप्रमाणे आहेत -

१. ग्रामीण पाणीपुरवठा योजने अंतर्गत विंधन विहीर कुपनलीकेच्या खुदाईसाठी स्थळ निश्चित करणे.

२. गावपातळीवर विशिष्ट भूजलशास्त्रीय स्थिती तपासण्यासाठी आणि भूजलयुक्त संभाव्य क्षेत्र तसेच पुनर्भरणास योग्य क्षेत्राचा तपास करण्यासाठी सखोल भूजलशास्त्रीय

सर्वेक्षण करणे.

३. ग्रामीण पाणीपुरवठा कार्यक्रमाअंतर्गत नळ पाणी पुरवठा योजनांकरिता विहिरींचे स्त्रोत निश्चित करणे.

. शिवकलीन पाणी साठवण योजनेअंतर्गत पिण्याच्या पाण्याचे स्त्रोत बळकटीकरणासाठी सर्वेक्षण करणे.

. विविध योजनाजसे शिवकालीन योजनाकेंद्र सरकारच्या सहाय्यित कार्यक्रम .अंतर्गत अपारंपरिक उपाययोजनांची अंमलबजावणी करणेजसे जलभंजन ,या द्वारे,क्षमता कमी झालेल्या विंधणविहिरीची क्षमता वाढविणेफ्रॅक्चर सील सिमेंटेशन,द्वारे भूपृष्ठाखालील (Sub-surface) प्रवाह रोखणेपिण्याच्या पाण्याचा स्रोत बळकटीकरणासाठी 

बोर-ब्लास्ट तंत्र वापरुन स्त्रोताच्या क्षेत्रामध्ये म्हणजे कठीण पाषाणामध्ये फ्रॅक्चर व सछिद्रता वाढविणे.

6. भूजलशास्त्रीय सर्वेक्षण करुनभूजल संसाधनांच्या बळकटीकरणासाठी तसेच पिण्याच्या पाण्याचे स्त्रोत बळकटीकरणासाठीपारंपारिक जलसंवर्धन आणि कृत्रिम भूजल पुनर्भरणाच्या उपाययोजनासाठी तांत्रिक मार्गदर्शन करणे आणि अंमलबजावणी करणे.

7. स्रोत शाश्वततेसाठी कमी खर्चात भू..वि.यं संबंधित उपाययोजना अंमलात आणण्यासाठी पाण्याच्या गुणवत्ताबाधित गावांमध्ये सर्वेक्षण करणे.

८.भूजलासाठी अपरिपूर्ण व परिपूर्ण (NC/PC) गावांसाठी सर्वेक्षण करणे आणि स्त्रोत शाश्वततेसाठी कमी खर्चाच्या आणि भू..वि.यं संबंधित उपाययोजनांची अंमलबजावणी

 करणे.

९. जागतिक बँक अनुदानित जलधर आधारित भूजल व्यवस्थापन प्रकल्पांतर्गत सामुदायिक सहभागाव्दारे शाश्वत पिण्याचे पाणी पुरविणे.

१०. पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोतांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने महाराष्ट्र भूजल (पिण्याच्या पाण्यासाठी विनियमनअधिनियम, 1993 लागू केलाव त्यानंतर

अंमलबजावणीसाठी महाराष्ट्र भूजल (पिण्याच्या पाण्यासाठी विनियमन)नियम 1995 तयार केलेया कायद्याच्या विविध विभागांत तांत्रिक अधिकारी म्हणूनपाण्लोटांचे विभाजनतांत्रिक अहवाल तयार करणे,अधिसूचित भागातील तांत्रिक सर्वेक्षण इत्यादी कामांची जबाबदारी भू..वि.यं वर सोपविण्यात आली आहे.

११. राज्यातील भूजल पातळी आणि भूजल गुणवत्तेचे नियतकालिक निरीक्षणजेणेकरुन पाणलोट क्षेत्रानुसार भूजलयुक्त आणि पाणी गुणवत्ता प्रभावित क्षेत्रांचे मूल्यांकन

करणे.

१२. भूजल शास्त्रीय सर्वेक्षणाचे पुष्टीकरण करण्यासाठी समर्थन देण्यासाठी आणि कठीण भूप्रदेशात पिण्याच्या पाण्याच्या स्त्रोतांची यशस्वीता सुधारण्यासाठीवाडी-व्हीएलएफ सारख्या नवीनतम साधनांचा वापर करून भूभौतिक सर्वेक्षण केले जात आहे.

१३. कठीण क्षेत्रामध्ये सामान्य भूजलशास्त्रातील सर्वेक्षणासह भुजलाच्या विकासासाठीची कामे हाती घेतांना सुदूर संवेदनाचा (Remote sensing) वापर करण्यात येत आहेमोठया क्षेत्रातील भूजल क्षेत्र शोधण्याकरिता जीआयएस नकाशे वापरली जातात.

१४. टंचाई कालावधीतभू..वि.यंराज्यातील पिण्याच्या पाण्याच्या पुरवठ्यासाठी कमीत कमी खर्चाच्या उपाययोजना सुचविण्यासाठी सर्वेक्षणाचे काम करीत आहे.

१५. नैसर्गिक आपत्ती व्यवस्थापनात जसे भूस्खलनभूकंप इत्यादी मध्ये भू..वि.यं आपत्कालीन पिण्याचे पाणी संबंधित उपाययोजना आणि अंमलबजावणीची जबाबदारी पार 

पाडत आहे.

१६. पिण्याचे पाण्याच्या स्त्रोताचे पुनर्भरण सुनिश्चित करण्यासाठी आणि वाळू सर्वेक्षण करुन वाळू उत्खननाबाबत भू..वि.यं द्वारे शिफारस केली जात आहे.

१७. डी.पी..पीअंतर्गत पाणलोट विकास प्रकल्प उस्मानाबाद जिल्हयात पूर्ण करण्यात आला आहे.

१८. हरियाली अंतर्गत पाणलोट विकास प्रकल्प (परभणीऔरंगाबादवाशिमजालनापुणेमध्ये राबविण्यात आला आहे.

१९. बुलढाणावाशिमवर्धा इत्यादिं मधील अर्वषनग्रस्त गावांमध्ये एकात्मिक पाणलोटक्षेत्र विकास प्रकल्प आणि बंधा-याचे बांधकाम करण्यात आले आहे.

२०. २००४ पासून राज्यातील ३५३ तालूक्यांमध्ये पाण्याचा ताळेबंद मांडणेत्याची अंमलबजावणी आणि देखरेख करणे.

 

संशोधन उपक्रम

• भूगर्भातील पाण्याच्या विकासासाठी आणि पाण्याच्या क्षेत्रातील विविध पायाभूत सुविधांकरता योग्य  उचित तंत्रज्ञानासाठी संशोधनात्मक कामे करणे.

• भूजल मूल्यांकन.

• जलवेधशाळेची स्थापना करून त्यातील विविध घटकांची माहिती संकलित करून त्याचा उपयोग पाण्याच्या ताळेबंद करण्यासाठी केला जातो.

• उच्च प्रशिक्षित तज्ञउच्च स्तरीय संशोधन प्रकल्पांना रिमोट सेन्सिंगजीआयएस आणि जीपीएस ऍप्लिकेशन्स आणि कॉम्प्युटर अॅडेड विश्लेषण या क्षेत्रातील अत्याधुनिक

 उपकरणांच्या सहाय्याने हाताळत आहेत.

जलविज्ञान प्रकल्पाअंतर्गत विशेष डी.एस.एसप्रकल्प.वेळ सापेक्ष पाणी पातळी मोजमाप.

गावस्तरतील जलस्रोतांची उपलब्धता निश्चित करण्यासाठी पाण्याचाताळेबंद आणि गावपातळीवर जलस्रोतां`ची शाश्वतता कायम राखण्यास योग्य निर्णय घेण्यात 

मदत करणे.

भू..वि.यं ची सहभागिता आणि सल्लागार (consultancy) म्हणुन भूमिका 

सध्या भू..वि.यं ने खालील सहभागिता सल्लागार प्रकल्प घेतले आहेत :

• जलस्वराज्य प्रकल्पाअंतर्गत जागतिक बॅंक सहाय्याने पुणेऔरंगाबाद आणि बुलढाणा येथे जलधर व्यवस्थापणाचे पथदर्शी प्रकल्प.

• महाराष्ट्र जलक्षेत्र सुधार पथदर्शी प्रकल्पाला जागतिक बँकेने साताराजालनाबीडआणि अमरावती या जिल्ह्यांतील पथदर्शी प्रकल्पाला मदत केली.

• बुलढाणा जिल्ह्यात नाबार्ड सहाय्याने पाणलोट विकास प्रकल्प पूर्ण केला.

• शहरी मर्यादेत भूजलाची गुणवत्ता आणि दर्जा यावर पुणे महानगरपालिका प्रकल्प पूर्ण केला.

 

जलविज्ञान प्रकल्प उद्दिष्टे

प्रकल्पाच्या विकासाचे हेतू म्हणजे जलसंपत्ती नियोजन आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित सर्व संभाव्य वापरकर्त्यांद्वारे सार्वजनिक आणि खाजगी अशा दोन्ही क्षेत्रामध्ये

 HIS चा निरंतर  प्रभावी वापर वाढविणे  त्याचा प्रसार करणे आणि त्याद्वारे  १३ राज्यांमधील   केंद्रिय संस्थामधील पाण्याच्या अनुषंगाने केलेल्या

गुंतवणूकीची उत्पादकता परिणामकता वाढविणे.


 भू..वि.यं ने केलेले उत्कृष्ट काम

 • १९७४ पासून पाणलोटक्षेत्र निहाय भूजल अंदाज अहवाल तयार करणेमार्च २००४ मध्ये पाणलोटक्षेत्र निहाय भूजलाचा अंदाज पूर्ण करणारी देशातील पहिली यंत्रणा.

• भूगर्भातील पाणी पिण्याच्या पाण्याच्या स्त्रोतांमध्ये वाढ करण्यासाठी ४५२६ गावांमधील ६८७२ अतिरिक्त अपारंपरिक उपाययोजनांसह जलभंजनाच्या तंत्राचा वापर करून पिण्याच्या पाण्याच्या विंधन विहरींचे पुनरुज्जीवनयामुळे टँकर युक्त गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची समस्या सोडवण्यात मदत झाली.

• जागतिक बँक अनुदानित जल विज्ञान प्रकल्प अंतर्गत जलशास्त्रीय माहिती प्रणाली विकसित केलीहायड्रोलॉंजिकल डेटा युजर्स गटातून (उपभोक्ता गटसुमारे  १८

 लाख रुपयांचा महसूल गोळा करण्यात आला.

• शिवकालीन पाणी साठवण योजनेअंतर्गत  १३,४६४ गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्याचे स्त्रोत बळकटीकरणासाठी ४०, ८४९ विविध उपाय योजना राबविण्यात आल्या

 आहेत आणि १, १९० गावे टँकरमुक्त केली आहेत.

• पारंपारिक गावे पाणी व्यवस्थापन संकल्पना  ३५३ गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्याचा ताळेबंद मांडुन पुनरज्जीवित करण्यात आला आहे आणि १६ जुलै २००७ रोजी  पाणी पुरवठा आणि स्वच्छता मंत्री अजितदादा पवार यांच्या हस्ते यशोगाथा प्रकाशित करण्यात आली होतीप्रतिकृतीसाठी सर्व जिल्हा परिषदांना वितरीत करण्यात

 आल्या.

• भूजल संसाधनांच्या शाश्वततेची  स्टेकहोल्डर्समध्ये पुरेश्या क्षमतेचा विकास सुनिश्चित करण्याच्या उद्देशाने लोकसहभागातून पावसाच्या पाण्याची साठवणूक करुन भूजलात वाढ करुन आणि कृत्रिम पुनर्भरण करुन जन जागृती भू..वि.यं ने केली आहेम्हणूनच २००७ साली राष्ट्रीय भूमीजल पुरस्कार गाव हिवरे बाजार, जिअहमदनगर ला दिला गेला. त्याचप्रमाणे महानगरपालिकेच्या प्रवरा-देवोलोली नगर परिषदेअंतर्गत आणि स्वयंसेवी संस्था दिलासा जनविकास प्रतिष्ठान यांनाही २००७ साठी भूमीजल पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

• युनिसेफच्या सहाय्याने ,भू..वि.यं ने सघन आय  सी ची सुरुवात करण्यात आली आहेभूजलाचा विकास आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित समुदायांना संवेदनशील करण्यासाठी गावजिल्हाराज्यराष्ट्रीय स्तरावर या वेगवेगळ्या कार्यक्षेत्रांमध्ये कार्यशाळाप्रदर्शनमिरवणूकआयोजित केले गेलेत्याचप्रमाणे विशेषतः

महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी कार्यशाळा आयोजित केली गेली आहेत.जलस्वराज्य आणि महाराष्ट्र जलक्षेत्र सुधार प्रकल्पाअंतर्गत जलप्रस्तर व्यवस्थापनमध्ये

भू..वि.यं.ची प्रमुख भूमिका आहे.पुणे,साताराऔरंगाबादजालनाबीडबुलढाणा आणि अमरावती येथे जागतिकबँकेच्या सहकार्याने जलस्वराज्य प्रकल्पाची

अंमलबजावणी करण्यात येत आहे.

• महाराष्ट्र भूजल (विकास व व्यवस्थापनअधिनियम २००९ च्या कलम २५ नुसार भू..वि.यंदरवर्षी टंचाईसंबंधाची कार्यवाही करत आहे. त्याचप्रमाणे पिण्याच्या

 पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरिक्षण आणि विविध गुणवत्ताग्रस्त पिण्याचे पाणी स्त्रोतांना किमान खर्चाची उपाययोजना करणे अशी कामे यंत्रणेकडून केली जातात.

 

 

 

 

Activities


भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा | संपर्क

मानवजातीच्या अस्तित्वासाठी पाणी महत्वाची भूमिका बजावते. पिण्यासाठी, सिंचन आणि औद्योगिक वापरासाठी पाण्याची मागणी वेगाने वाढत आहे. वाढती मागणी देखील लोकसंख्या वाढीशी संबंधित आहे.