बीड जिल्ह्याची माहिती
प्रस्तावना:
बीड जिल्हा पूर्वीच्या हैद्राबाद राज्यातील मराठी भाषिकापैकी एक जिल्हा आहे. सन 1956 साली द्विभाषिक राज्याच्या स्थापनेच्या वेळी हा जिल्हा द्विभाषिक राज्याच्या मराठवाडयात होता. सन 1960 ला महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर हा जिल्हा मराठी भाषिक राज्यात म्हणजे महाराष्ट्रात समाविष्ट करण्यात आला. त्यानंतर ऑगष्ट 1982 ला मराठवाडा प्रादेशिक विभागाचे व बीड जिल्हयाचे विभाजन करण्यात आले. त्यावेळी या जिल्हयातील अंबाजोगाई तहसीलमधील रेणापूर मंडळातील 43 गावे व 11 वाडयाचा लातूर जिल्ह्यात समावेश करण्यात आला.
स्थान:
बीड जिल्हा मराठवाडाविभागातील एकून 8 जिल्हयापैकी एक असून महाराष्ट्राच्या मध्यभागी पसरलेलाआहे व 18028’ ते 19028’ उत्तर अक्षांशव 74048’ ते 76045’ पुर्व रेखांशमध्ये स्थित आहे. जिल्हयाचे मुख्यालय बीड शहरअसुन हे शहर बिन्दुसरा नदीच्या डाव्या काठावर वसलेले आहे. बीड जिल्हयाच्या उत्तरेस जालना, उत्तर-पश्चिमेस ऒरंगाबाद, दक्षिणेस अहमदनगर व उस्मानाबाद, पूर्वेस परभणी व लातूर,आणि पश्चिमेस अहमदनगर ही जिल्हे आहेत. बीड जिल्ह्याचा पूर्व-पश्चिम अंतर 268 कि. मी. आहे. आणि जिल्ह्याचे उत्तर दक्षिण अंतर 127 कि. मी. आहे. बीड जिल्ह्याचा आकार ट्रॅपेझियम सारखेच आहे ज्याच्या उत्तर व दक्षिण बाजू जवळजवळ समांतर आहेत. जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ 10638.55 चौ.कि.मी. असून ते महाराष्ट्राच्या 3.45 टक्के एवढे आहे. या क्षेत्रफळापैकी १५८.३१ चौ.कि.मी. क्षेत्रफळ नागरी भागात असून 10534.69 चौ.कि.मी. क्षेत्रफळ ग्रामीण भागात आहे. प्रशासकीय सोईच्या दृष्टीने जिल्ह्याचे ०5 महसुली उपविभाग पाडण्यात आले असून ते 1)बीड 2)पाटोदा3)माजलगाव 4)आंबेजोगाई 5)परळी येथे आहेत.या उपविभागाकरीता स्वतंत्र उपजिल्हाधिकारी कार्यालये आहेत. जिल्ह्यात 11 तालुके असून नागरी विभाग वगळता 11 पंचायत समित्या आहेत. या सर्व पंचायत समित्यांसाठी बीड येथे जिल्हा परिषद कार्यरत आहे. जनगणना 2011 नुसार जिल्ह्यात एकूण 1354 गावे आहेत. एकूण 1020 ग्रामपंचायती पैकी 831 स्वतंत्र व 189 गटग्रामपंचायती आहेत. तसेच 01 नगर पंचायत आहे. नुकतेच महाराष्ट्र शासनाने आष्टी, पाटोदा, शिरुर का. व वडवणी येथे नगरपंचायत स्थापन करण्यास मान्यता दिली आहे. जनगणना 2011 नुसार जिल्ह्यात नवीन 02 नागरी क्षेत्र म्हणून केज व आष्टी तालुक्यातील काही भाग समाविष्ट करण्यात आला असल्याने जिल्ह्यात एकूण 08 नागरी क्षेत्र निर्माण झाली आहेत. जिल्ह्यात 08 नागरी क्षेत्रापैकी बीड अ वर्ग नगर परिषद आहे. परळी- वैजनाथ, माजलगाव व अंबेजोगाई येथे ब वर्ग नगर परिषदा असून गेवराई व धारुर या क वर्ग नगरपरिषदा आहेत.तसेच जिल्ह्यातील एकमेव नगरपंचायत केज येथे आहे.जिल्ह्यात एकूण 10 कृषि उत्पन्न बाजार समिल्या असून बीड, गेवराई, माजलगाव, अंबेजोगाई, धारुर, कडा, शिरुर-पाटोदा, परळी वैजनाथ व वडवणी तलुक्यात प्रत्येकी एक या प्रमाणे आहेत.जनगणना 2011 नुसार आष्टी व केज तालुक्याचा काही भाग नागरी क्षेत्र म्हणून गणला गेला आहे.
हवामान आणि पाऊस:
हवामान व पर्जन्य हवामानाच्या दृष्टीने वर्षाचे तीन भाग पडतात जून ते सप्टेंबर या महिन्यात हवा उष्ण असली तरी पावसाळी वातावरणामुळे त्यात थोडासा गारवा असतो ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी या महिन्यात हवा कोरडी व थंड असते. नोव्हेंबर ते जानेवारी या महिन्यात अधून-मधून काही दिवस थंडीची लाट येते. मार्च ते मे महिन्यात हवामान उष्ण व कोरडे असते जिल्हयातील पावसाचे प्रमाण बरेच कमी असून ती वेळेवर पडत नाही आणि त्यामुळे जिल्ह्यात अधून-मधून दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होते जिल्ल्यात सर्वसाधारणपणे दरवर्षी जूनच्या दुसऱ्या पंधरवाडयापासून पावसाला सुरुवात होते व ती सप्टेंबर अखेर राहती कधी कधी ऑक्टोबर महिन्यात सुध्दा पाऊस पडतो. जिल्ह्यात पावसाचे सरासरी प्रमाण 666.36 मि.मी. आहे. साधारणपणे जिल्हयात आष्टी पाटोदा शिरूर कासार, बीड, केज, धारूर या तालुक्यात पावसाचे प्रमाण जिल्हयाच्या सरासरीपेक्षा कमी तर गेवराई, माजलगाव, वडवणी, परली व अंबाजोगाई तालुक्यात पावसाचे प्रमाण जिल्हयाच्या सरासरीपेक्षा जास्त असते जिल्हयात 2015-16 मध्ये पावसाचे सरासरी प्रमाण 407 11 मि.मी होते. वर्ष 2015-16 मध्ये जिल्ह्यात गेवराई शिरुर कासार आष्टी, पाटोदा, या तालुक्यात पावसाचे प्रमाण बरेच कमी आहे. जिल्ह्यात वर्ष 2015-16 च्या जिल्हा सरासरीपेक्षा एकही तालुक्यात अधिक पाऊस पडला नसून सर्व तालुक्यात वर्ष 2015-16 च्या जिल्हा सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडला आहे. वर्ष 2015-16 मध्ये जिल्ह्यात सर्वाधिक पाऊस वडवणी तालुक्यात तर सर्वात कमी पाऊस गेवराई तालुक्यात पडला आहे.
भूविज्ञान:
जिल्हया मध्ये खाली दिलेल्या प्रमाणे भुस्तरीय रचनेचे वर्गीकरण करण्यात आलेले आहे. जिल्हयाच्या एकूण क्षेत्राफळापैकी 99 % भूभाग हा बेसॉल्ट नावाच्या कठीण अशा अग्निजन्य (Igneous Rock) खडकाने व्यापलेला असून त्यामध्ये पाणी साठवण्याची क्षमता अत्यंत कमी (1 ते 3 %) असून ती खडकामधील भेगा व सांधेयावर अवलंबून असते. जिल्हयाचा 1 % भूभाग हा गाळाने (Alluvium) व्यापलेला आहे. गाळाच्या भागामध्ये भूजलाची उपलब्धता चांगल्या प्रमाणात होते (5 ते १०%).
भूगोल:
बालाघाटची रांग बीड जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडून अहमदनगरपासून जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील सीमेपर्यंत पसरली आहे. ही रांग जिल्ह्याला दोन भागात विभागते. उत्तरेकडीलसपाट भागाला गंगाथाडी (गंगा-गोदावरीचा किनारा) असे म्हणतात आणि उंच भागाला घाट असे म्हणतात. बालाघाट रांगेची सर्वसाधारण ऊंची समुद्रसपाटीपासून२००० ते २२०० फूट उंचांपर्यंत आढळते, तर उत्तरेतील गंगाथाडीची (सपाट भाग) ऊंची समुद्रसपाटीपासून १२०० ते १००० फूट उंची आहे. बीड जिल्हा खालीलप्रमाणे तीन विस्तृत भौतिकशास्त्र विभागात विभागला जाऊ शकतो:१. उत्तरेकडील समतल भूभाग, २. दक्षिण उंच भूभाग (Highland Beed) आणि ३.सिना खोऱ्यातील भूभाग (Sina Basin)
उत्तरेकडील समतल भूभाग(Lowland Beed): –
हा भाग पश्चिमेकडून पूर्वेकडे उतरत जातो, पश्चिमेला 550 मीटर उंची असून पूर्वेकडे सुमारे 400 मीटर उंचीपर्यंत जातो. काही ठिकाणी शिल्लक राहिलेल्या टेकड्या 600 मीटरपेक्षा जास्त उंच आहेत. गोदावरी आणि सिंदफणा नद्यांच्या खोऱ्यांदरम्यान अनेक छोटी टेकड्या दिसतात.
दक्षिणेकडील उंच भूभाग (हायलँड बीड) किंवा बालाघाट पठार: –
उत्तर समतल भागातून दक्षिणेकडे एक तीव्र उतार आहे, ज्यामुळे उच्च पठार तयार झाले आहे.हे पठार बालाघाट पर्वतरांग म्हणून ओळखले जाते.उत्तर दिशेने हे पठार उंच असून दक्षिणेकडे मांजरा नदीच्या दिशेने सौम्य उतार घेत जाते.या पर्वतरांगेत पश्चिम ते पूर्व काही महत्त्वाचे शिखर आहेत:
सिना खोऱ्यातील भूभाग (Sina Basin) किंवा लो-लेव्हिंग अनड्युलेटिंग प्रदेश: –
संपूर्ण आष्टी तालुका मुख्यतः सिना खोऱ्यात येतो.या भागात अनेक लहान उंच टेकड्या आहेत.दक्षिणेकडून उत्तरेकडे 600 ते 750 मीटर उंचीपर्यंत उतार आहे.हा संपूर्ण भाग सिना प्रणालीच्या प्रभावाने हळूहळू झिजत गेला आहे.
जलविज्ञान:
बीड जिल्हयातील बागायती सिंचनविहिरीची खोली साधारणत: 10 ते 20 मिटर पर्यंत आहे. पाण्याची स्थिर पातळी हिवाळयात 5 ते 6 मिटर पर्यंत व उन्हाळयात 12 ते 15 मिटर पर्यंत असते. विहीरींची क्षमता हिवाळयात 50 कि.लिटर पासून ते 165 किलो लिटरपर्यंत आणि उन्हाळयात 15 कि.लिटर ते 50 कि.लिटरपर्यंत असते.
जिल्हया मध्ये मुख्य गोदावरी, मांजरा, सिना, सिंदफ़ना आणि वान नद्या आहेत. त्या नद्याच्या दोन्ही बाजूच्या परिसरामध्ये गाळांचा प्रदेश आढळून येतो. त्याची खोली 12 ते 20मिटरपर्यंत आहे. ॲल्युव्हीयम मध्ये रेती ग्रॅव्हल्स आणि बोल्डर्स आढळतात. गोदावरी नदी काठालगत काही भागात गेवराई व माजलगाव तालुक्यामध्ये ॲल्युव्हीयम आढ्ळुन येतो.
बीड जिल्हा क्रिटासियस युगातील डेक्कन सापळ्याशी संबधित आहे.बेसाल्ट फॉर्मेशन्स म्हणजे “पठार बेसाल्ट्स” नावाच्या प्रकारात आणि डोलेराइट किंवा बॅसाल्टच्या रचनांमध्ये एकसमान, ज्याची सरासरी विशिष्ट गुरुत्व २.9 आहे.ते गडद राखाडी ते गडद हिरव्या राखाडी रंगाचे आहेत.सापळे व्हेसिक्युलर आणि नॉन-व्हेसिक्युलर प्रकारांमध्ये ओळखले गेले आहेत. नॉन-व्हेसिक्युलर प्रकार कठोर, कॉम्पॅक्ट आणि मध्यम ते बारीक रचनेत असतात.काही वेळा ते कॉन्कोइडल फ्रॅक्चरसह खंडित होतात. व्हेसिक्युलर प्रकार मऊ असतात आणि अधिक सहजतेने तुटतात.बीड जिल्ह्याचा भौगोलिक नकाशा जिल्ह्याच्या भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणानुसार जिल्ह्यातील प्रवाहाचे अस्तित्व समोर आले आहे. बेसाल्टचा प्रवाह बहुधा त्यांच्या जमाखर्चात क्षैतिज असतो आणि ते एकाच्या वरच्या भागावर उद्भवू लागतात. अशाप्रकारे सर्वात जुना प्रवाह तळाशी उद्भवते आणि सर्वात लहान बाजूवैयक्तिक प्रवाहाची जाडी सरासरी जाडी 15 मीटरपेक्षा 2-3 मीटर ते 57 मीटर पर्यंत असते.
सांधे आणि फ्रॅक्चर प्रामुख्याने मॅग्मा थंड होण्याच्या दरम्यान तयार होतात आणि म्हणून केवळ वैयक्तिक प्रवाहापुरतेच मर्यादीत असतात. तथापि, कातरणे किंवा फ्रॅक्चर झोन पृष्ठभागावरील रेषांसारखे दर्शविलेले, अनेक प्रवाह युनिट्समधून जाताना दिसतात. एनई-एसडब्ल्यू आणि एनडब्ल्यू-एसई दुय्यम फ्रॅक्चरचे सामान्य ट्रेंड आहेत. काही ठिकाणी (मांजरसुंभा घाट विभाग) षटकोनी आणि पंचकोनी पॅटर्नमध्ये थंड सांधे आढळून आले आहेत. हे सामील होण्याची पद्धत पारंपारिक षटकोनी जोडण्यापेक्षा भिन्न आहे. बीड जिल्ह्यात षटकोनी जोड तळाशी पंखाच्या आकारात असतात आणि वाढत्या तीव्रतेसह ते एका सामान्य बिंदूपासून बाह्य आणि वरच्या दिशेकडे जातात.
ऐतिहासिक:
बीड हे एक ऐतिहासिक शहर आहे ज्याचा प्राचीन इतिहास अनिश्चित आहे. हे कदाचित देवगिरी (११७३–१३१७) येथील यादव राजांनी स्थापन केले असावे. पुढे हे ब्रिटिश भारताच्या काळात निजामांच्या अधिपत्याखाली आले. १९४८ मध्ये ऑपरेशन पोलो अंतर्गत हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले, आणि बीड १९५६ पर्यंत हैदराबाद राज्याचा भाग राहिले, त्यानंतर ते मुंबई प्रांतात समाविष्ट झाले. १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यावर बीड महाराष्ट्राचा भाग बनले.
बीडच्या उत्पत्तीबाबत विविध दंतकथा आणि ऐतिहासिक उल्लेख आढळतात. असे मानले जाते की हे महाभारतकालीन पांडव व कुरूंच्या काळात “दुर्गावती” म्हणून ओळखले जात असे, नंतर त्याचे नाव “चंपावतीनगर” करण्यात आले. या शहरावर चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि यादव राजवटींचे राज्य होते, त्यानंतर हे मुस्लिम सत्तेखाली आले. मोहम्मद बिन तुघलक याने येथे किल्ला आणि अनेक विहिरी बांधल्यानंतर याला “बिर” (अरेबिकमध्ये ‘विहीर’) असे नाव दिले असे मानले जाते. सध्याचे “बीड” हे नाव “भिर” किंवा “बिर” यापासून विकसित झाले असावे. काही संशोधक असे मानतात की याचे नाव यवन राजाने दिले असावे, परंतु ऐतिहासिक पुरावे तुघलकाशी अधिक संबंधित आहेत. एके काळी विपुल असलेल्या विहिरी आधुनिक जलपुरवठा प्रणालीमुळे कमी महत्त्वाच्या झाल्या.
भूजल मूल्यांकन:
२०२३-२०२४ या वर्षासाठी जिल्ह्याचा भूजल संसाधन अंदाज काढण्यात आला. जिल्ह्यातील ४८ पाणलोट क्षेत्रापैकी ४० सुरक्षित श्रेणीत येतात तर ०८ पाणलोट क्षेत्र अंशतः शोषित वर्गवारी मध्ये येतात.
भूजल गुणवत्ता:
वातावरणातील पाण्यात विरघळणारे विविध वायू आणि आयन यांची सांद्रता, मातीचा स्तर आणि खनिजे आणि खडक हे पाण्याचे वैशिष्ट्य आहेत. हे शेवटी भूजलाची गुणवत्ता ठरवते. पाण्यातील विविध रासायनिक घटकांचा मानवाच्या जैविक व्यवस्थेवर होणारा परिणाम लक्षात घेऊन पिण्याच्या उद्देशाने भूजलाची उपयुक्तता निश्चित केली जाते. पिण्याच्या पाण्यासाठी ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स (BIS) ने प्रस्तावित केलेली मानके पिण्याच्या उद्देशासाठी भूजलाची योग्यता ठरवण्यासाठी वापरली जातात. रासायनिक आणि बॅक्टेरियोलॉजिकल पिण्याच्या पाण्याच्या स्त्रोतांचे नमुने प्रयोगशाळेद्वारे तपासले जातात. एक जिल्हास्तरीय NABL आधीस्वीकृती पाणी गुणवत्ता प्रयोगशाळा जिल्हा मुख्यालयात आहे. NABL मान्यताप्राप्त चार उपविभागीय प्रयोगशाळा जिल्ह्यात तहसील स्तरावर आहेत. गेवराई, माजलगाव, परळी आणि पाटोदा ही त्यांची नावे आहेत. ग्रामीण भागातील पिण्याच्या पाण्याच्या स्त्रोतांच्या पाण्याचे नमुने प्रयोगशाळेत तपासले जातात.
भूजल संवर्धन आणि कृत्रिम पुनर्भरण :
जिल्ह्यातील विविध जलसंधारण विभागामार्फत जिल्ह्यात भूजल संवर्धन प्रस्तावित आहे, भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेने जलसंधारणाचे काम हाती घेतले आहे आणि जल जीवन मिशन अंतर्गत जिल्ह्यात पिण्याच्या पाण्याच्या स्त्रोतासाठी कृत्रिम पुनर्भरण रचना प्रस्तावित आहे. सन २०२२-२३ या वर्षा मध्ये ३५८ गावांमध्ये रिचार्ज शाफ्ट २१४४ काम पूर्ण झाले.
भूजल संबंधित समस्या:
बीड जिल्ह्याचे भूजल परिदृश्य त्याच्या भूगर्भीय वैशिष्ट्यांवर अवलंबून आहे, ज्यामध्ये बेसॉल्टिक खडक महत्त्वाची भूमिका बजावतात. काही क्षेत्रांमध्ये मध्यम जलवाहिन्या असल्या तरी, अनेक भागांना अल्प भूजल साठ्यामुळे आणि हंगामी चढ-उतारांमुळे तीव्र जलसंकटाचा सामना करावा लागतो. भूजल संवर्धन व व्यवस्थापनासाठी समन्वित प्रयत्नांची आवश्यकता असून, यासाठी पर्जन्यजल संधारण, कुशल सिंचन प्रणाली आणि जलस्रोत पुनर्भरण उपाययोजना राबवणे गरजेचे आहे.
विशेष भूवैज्ञानिक वैशिष्ट्ये:
खजाना विहिर:
बीड शहराजवळ 1572 च्या सुमारास बांधलेली एक भव्य पाण्याची रचना आहे. खजाना विहार शहराच्या दक्षिणेस पाच किलोमीटर अंतरावर आहे. या विहिरीचा व्यास सुमारे 50 फूट आहे, तर खोली 23.5 मीटर आहे. जमिनीपासून १७ फूट अंतरावर असलेल्या या विहिरीला गोलाकार ओरंडा देखील आहे ज्यावर सहज चालता येते. त्या ओसरीखाली सहा फूट विहीर आहे. या विहिरीतील पाणी नेहमीच किमान चार फूट असते. गेल्या शतकात या विहिरीचे पाणी पावसाळ्यात वाढले नाही, किंवा उन्हाळ्यात आटले नाही.निजामच्या काळामध्ये बीड या ठिकाणी एक जहागीरदार होता. त्या जहागीरदाराच्या नियंत्रणाखाली हे काम पूर्ण केलेलं आहे. बीड शहराला त्यावेळी पाणी पुरवठा करण्यासाठी या विहिरीची निर्मिती केलेली आहे. राजा भास्कर नावाचा स्थापत्य शास्त्रज्ञ होता. तर सिल्पकार म्हणुन सलाबाद खान यांनी काम पाहिले आहे. या दोघांनी अत्यंत काटकसरीने या विहिरीचे काम पूर्ण केले आहे. परिसरातील जो महसूल गोळा गोळा करून विहिरीसाठी खर्च करण्यात आला, त्या काळात त्याला खजाना म्हणत असत. त्या खजाण्याचा वापर करून या विहिरीचे बांधकाम केले आहे. म्हणून या विहिरीला खजाना विहीर असे नाव पडले.